تالقات تپه: تالقان، تلخان، تالغان

داکتر سعید عظیمی
1398/4/12

تالقات تپه: تالقان، تلخان، تالغان

«تلقان تیپه» یکی از قریه های ولایت سرپل است. این نام (به فتح ح و سکون ل) به شکل «تل قان» یا «تل خان» تلفظ می‌گردد. کتاب «دورنمای انکشافی سرپل» تلقان تپه را در مربوطات مرکز ولایت سرپل ثبت نموده است. «قاموس جغرافیایی افغانستان» تلقان تیپه سرپل را ثبت نکرده است. «اتلس قریه های افغانستان» نیز در مربوطات سرپل قریه تلقان تیپه را نیاورده است. در این نوشته درباره سابقه تلقان بحث می‌گردد. 
طبق «قاموس جغرافیایی افغانستان» دره تلخان محلی است در جنوب شرق غوربند و درۀ دیگر به نام دره تلخان در مربوطات اولسوالی دوشی ولایت بغلان ثبت ‌شده است. در مربوطات ارغستان قندهار هم قریه تلکان را ثبت نموده است. اما تلقان تپه سرپل را ثبت ننموده است. 
در ایران قریه‌هایی به نام طالقان تپه ثبت ‌شده است. ازجمله «طالقان تپه» قریه‌ییست در مربوطات گنبد قابوس. شاید همین تلقان به شکل تالقان و طالقان معمول شده باشد. «تالقانچی کیرای» هم محلی است در کریمیه که طبق بوشاکوف به قرغیزها مرتبط است. «تلخان بازار» هم محلی است در چارجوی جمهوری تورکمنستان. 
با جستجو در منابع درمی‌یابیم که تلقان یا تالقان در جمله اوروغ‌های قرغیز ثبت گردیده است. این اوروغ یکی از شاخه‌های اوروغ بزرگ سالتو است. طبق شجره قرغیزها سالتو به سه ‌شاخۀ قونتوو، قولتوو و چاآ یا چگا تقسیم می‌گردد و شاخه آخری دارای شاخه‌های فرعی به نام های تما، بیلک باش، جوچالیش و تالقان است. این‌ها هرکدام دارای شاخه‌های متعددند. ازجمله شاخه‌های تلقان شامل بای سییت، بوسکو، مناپ، کوچوک تالقان، جوگورکو تالقان، کوشو، کمن سرت، بگیشان وغیره است.
اوروغ تلقان در ترکیب شاخه‌های فرعی چندین اوروغ مربوط سالتو دیده می‌شود؛ مانند قره تای، قره سقال، قربوس، قچی، قوتون، سزه، سالق، اولجو، اله پای، شوروک، ابیک، چینی، اوسون، اوموت، سرغلداق، تورت تاز، اوکو، کورتکه، قوچقاربای وغیره. ازجمله نام اوروغ‌هایی که در بالا ذکر گردید، در ولایت سرپل در منطقه قوتون در ترکیب «قوتن مست» و «قوش قوتن»؛ سزه در ترکیب «سزای کلان» و سقال در ترکیب «اوزون سقال» موجود است. 
لازم به یادآوری است که اوروغ موازی تلقان در میان تورکمن‌ها نیز دیده می‌شود. یکی تلهان یا تلخان که شاخه اوروغ ان ایولی است. این اوروغ گاهی ترخان هم یاد شده است. اوروغ ترخان در میان اوزبیک‌ها نیز ثبت شده است. دیگری اوروغ تلخانلی نام دارد.
ریشه واژۀ «تلقان» در تورکی قدیم به زبان بایرقو ارتباط دارد. از جمله «تلقان اون» یا «آرد تلقان» که در میان بایرقوها ثبت‌ شده است.
احتمالاً تلقان مشتق از تلقه یا تلقا می‌باشد؛ زیرا طبق «دیوان لغات التورک» تلقا در تورکی به معنی غوره آمده است و «تلقه لندی» به مفهوم (غوره کردن درخت) است. به این ترتیب، «تلقه لنماق» به معنای (غوره شدن) باید باشد. در ضمن، آرد جو یا قاووت را تلقان می گویند. احتمالاً آرد انواع غوره خشک را که به قسم مصالح غذایی استفاده می‌کنند تلقان می گویند. در میان تورک‌ها تلقان به‌ نوعی غذا هم گفته می‌شود.
در لغتنامه «سنگلاخ» نیز چنین آمده است که تالقان: گندم برشته را گویند که کوبیده غذا سازند، و هر چیز نرم کوبیده را تالقان خوانند. بیت ذیل را از شیرین و فرهاد نوایی شاهد آورده است:
توتوب جولدو آلور بارماقغه قلقان/ دېگیل کیم ایلامیشلار تاغنی تالقان
و در میان اتراک مثل است که در مقام اظهار سعی و تکاپو گویند «تاغنی تالقان اېتیم.» یعنی کوه را از بسیاری پویه و تردد در زیر سم اسب نرم کردم.
در ضمن «سنگلاخ» آورده است که تالغان هر چیز مسحوق را گویند عموماً و گندم برشته مسحوق را، خصوصاً چنان‌که در ذیل جوامد مذکور خواهد شد. در ضمن تالغان را خسته شده و فرورونده معنا نموده است. این بیت را در رابطه به تالغان شاهد آورده است:
قیل اۉزلوک دشتینی طی ایستاسانگ مقصدغه آسایش/نې تانگ تینسا حرم ایچره بیابان قطعیدا تالغان
در ضمن «تالغه» را موج معنا نموده و از حلیمی رومی این را در وصف کهربا نقل کرده است: بسد دېنگیزده دوشر روزگار ایله تالغه دوکه دوکه کهربا اۉلور. یکی دیگر معانی تالغه در تورکی صرع یا میرگی است.
تالغوم را تموج دریا و انقلاب هوا معنا نموده و تالغیچی را غواص آورده است. تال و تالغیل (مفرد مخاطب از فعل امر)، و تال به معنی درخت بید و شاخچه درخت نیز باشد. 
در زبان مغولی و بوریات اصطلاح به شکل تلخان به مفاهیم نان و آرد آمده است. دوای که به شکل پودر یا آرد گونه آماده ‌شده باشد نیز تلخان گفته می‌شود. در قرغیزی به آرد جواری تلقان می گویند. در ضمن تلقان نوعی غذا در میان قرغیزها است که از زمان‌های قدیم از آرد جواری و گندم می‌پزند. لازم به یادآوری است که تالقان غذای معمول در میان مردمان آلتای، نوغای، باشقیر، قرغیز، تاتار، قزاق، اوزبیک، چوواش، مغول، توا، خاکاس وغیره است.
طبق «لغت‌نامه دهخدا» تلخان را از هفت چیز آماده کنند: گندم ، جو، نبق ، سیب ، کدو، حب الرّمان ، سنجد. و هر یک را به نام آن چیز خوانند مانند تلخان برنج. در تاجیکستان آرد نان قاق را تلقان میگویند همچنان نان آرد بریان شده در روغن را نیز تلقان می گویند. بدون شک انواع مختلف تلقان در مناطق مختلف مروج است و یک غذای مروج در آسیای میانه است.
[در «فرهنگ اېتمولوژیک واژه های زبان اۉزبیکی» در مورد ریشه این واژه چنین توضیحی داده شده است:
«قاووریلگن داننی تۉییب تیارلنه دیگن یېمیش»، «تۉییلگن نرسه». ... قدیمگی تورکي تیلده شونده ی معنانی انگلتگن بو آت تَل()- فعلی نینگ «ینچ» معناسیدن «تکرار» معناسینی افاده لاوچی -قه قۉشیمچه سی بیلن حاصل قیلینگن شکلیگه -ن قۉشیمچه سینی قۉشیب یسلگن؛ اۉزبېک تیلیده ا(a) اونلیلری آ(o) اونلیلریگه المشگن: (تل- + قه = تلقه-) + ن = تلقن > تالقان. (اۉزبېک تیلی نینگ اېتمولوژیک لغتی، شوکت رحمت الله یوف، تاشکېنت: 2000، 346-بېت)-ح. یارقین] 
بر اساس آنچه در بالا گفته شد، تلقان در افغانستان نیز مروج است. بیشتر آرد توت خشکیده به نام تلخان یاد می‌گردد. تلخان ازجمله شیرینی محلی کشور است و با آرد کردن توت و چهارمغز و گندم بریان آماده می‌شود. درصورتی‌که رطوبت به تلخان نرسد، برای مدت‌ها کیفیت خود را از دست نمی‌دهد. «قاموس جغرافیایی افغانستان» هنگام معرفی رخه پنجشیر در باره تلخان می‌نویسد که غذای مهم اهالی بوده و بیشتر در نان چاشت مصرف می‌کنند. آن را با آرد کردن توت خشک در آسیاب آماده می‌سازند. تلخان به مناطق دیگر نظیر کوهدامن و کوهستان نیز برده می‌شود. در گذشته در سرپل بقایای جواری پله یا کورَک آن را پس از آرد کردن با گُر مخلوط کرده و به نام تلقان استفاده می‌نمودند. دوستان می‌توانند در باره تلقان در مناطق خویش معلومات ارایه بدارند. 
#پژوهش‌ونگارش: داکتر سعید عظیمی


#مأخذها:
۱. قاموس جغرافیایی افغانستان ج2، نشر انجمن دایرة‌المعارف آریانا، مهتمم محمد حکیم ناهض، کابل: ۱۳۳۶.
۲. دورنمای انکشافی سرپل، تالیف انجنیز احمد جاوید انتظار، چاپ اول ۱۳۹۲.
۳. دیوان لغات التورک، تالیف شیخ محمود کاشغری، برگردان فارسی دکتر حسین محمد زاده صدیق، نشر اختر، تبریز: ۱۳۸۳.
۴. فرهنگ تورکی به فارسی سنگلاخ، میرزا مهدی خان استرآبادی؛ مقدمه، مقابله و تحشیه توسط دکتر حسین محمد زاده صدیق، نشر اختر، تبریز: ۱۳۹۴.
5. SOZLUGU (BOY VE KABİLE ADLARI) KIRGIZ ETNONİMLER
Olcobay Karatayev, Manas Üniversitesi Yaynları, Bişkek-2003 
6. Киргизы и их этногенетические и историко-культурные связи 
С. М. Абрамзон, Наука, 1971
7. Тюркской Этноойконимии Крыма 
Москва – 1991 Бушаков Валерий Анатольевич, 
8. Кыргыз этнонимдер сөздүгү
Олжобай Каратаев, Бишкек-2003


منبع :بولت افغانستان


پالیسی خبری پایگاه خبری انبیر


تعریف پالیسی خبری

پالیسی خبری و اخلاقی پایگاه خبری انبیر شامل كلیه اصول و ارزش‏های اعتقادی و حرفه‌ای حاكم بر کل عوامل ساختار سازمانی خبری است كه می‌تواند آژانس خبری را در مسیر دستیابی به اهداف اصلی آن قرار دهد و همه کارمندان و خبرنگاران این آژانس خبری ملزم به رعایت آن هستند

مقدمه

این پالیسی با توجه به اهداف اصلی تاسیس پایگاه خبری انبیر شامل ایفای نقش خبرنگاران در رشد تولیدات رسانه‏ای كشور و ارتقای آگاهی‌های علمی، فرهنگی، دینی، سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و شكل‌گیری حلقه واسط بین دولت و ملت (مسوولان، نخبگان و مردم) و همچنین تلاش برای دست‌یافتن به یك آژانس خبری کامل، معتبر و مؤثر در عرصه داخلی و بین‌المللی، در دو بخش: معیارهای کلی و معیارهای حرفه‌ای تدوین شده است.

بخش نخست، معیارهای کلی

معیارهای کلی حاكم برعوامل ساختار سازمانی پایگاه خبری انبیر همان اصول باورهای دینی، معیارهای حفظ آزادی عقیده، بیان و رسانه‏ها و تلاش برای رشد و آبادای کشور در عرصه‏های مختلف، شامل پنج معیار زیر است:

حفظ و توسعه ارزش‏های اسلامی

اعتقاد و التزام عملی به آموزه‌های دین اسلام و پیامبر بزرگ اسلام و ترویج آن از اصول كلی خدشه‌ناپذیر حاكم بر سازمان رسانه‏ای ندای آگاه است. ندای آگاه در راستای حفظ هویت اسلامی و عمل به رهنمودهای اسلام، اشاعه فرهنگ و ارزش‏های اسلامی را همواره وظیفه خود می‌داند. این آژانس خبری، همچنین تلاش در راستای تحقق وحدت مسلمانان کشور و سراسر جهان را از مبانی مهم خبری خود می‌داند.

حفظ ارزش‌های جمهوری اسلامی افغانستان

پایبندی به آرمان‌ها و ارزش‌ها و پاسداری از محتوای شعارهای ملی کشور «استقلال، آزادی، برابری، برادری و وحدت ملی» به عنوان شالوده‏ای از‌ اهداف بزرگ و والای افغانستان و تلاش برای تحقق یافتن كامل آن همواره سرلوحه فعالیت‌های پایگاه خبری انبیر قرار دارد. همچنان، ندای آگاه در این زمینه، با تاكید بر اشاعه فرهنگ گفتمان، ادبیات، حمایت از اصول و ارزش‌ها و اركان نظام جمهوری اسلامی افغانستان را وظیفه خود می‌داند.

قانون اساسی و قانون رسانه‏های همگانی

عقیده، باور و ارزش‏گذاری و الزام به قانون اساسی و قانون رسانه‏های همگانی دفاع از آن به عنوان وجیبه ملی و تلاش در جهت حاكمیت و اجرای قانون اساسی و قانون رسانه‏های همگانی از اصول مطلوب و حاكم بر پایگاه خبری انبیر است.

منافع و ارزشهای ملی

پایگاه خبری انبیر، همواره برای حفظ و تقویت وحدت ملی و بیان منافع ملی و صیانت از آن‌ها تلاش می‌كند. در همین راستا حفظ هویت افغانستان و اسلام و حراست از آن، اشاعه فرهنگ و باورهای درست كهن و مذهبی و ملی، توجه جدی به مسأله امنیت ملی، پاسداری از تمامیت ارضی و اقتدار نیروهای مسلح و همچنین ترویج و تقویت روحیه امید و باورمندی عرصه‌های ملی برای آغاز به‏کار ندای آگاه (خبرهای خوب، مفید، راست، واقعی، عینی، بی‏طرف، واضح، ساده، جامع و منصف) از وظایف پایگاه خبری انبیر است.

حفظ ارزش‏ها و معیارهای جهانی

منظور پایگاه خبری انبیر از ارزش‏ها و معیارهای جهانی؛ آن اصول و معیارهایی است که از طریق سازمان ملل و دیگر سازمان‏های بین‏المللی جهت ایجاد نظم جهانی، هویت‏سازی جهانی، توجه به ارزش‏های انسانی، فرهنگ‏جهانی و ... به اتفاق سازمان ملل و همۀ کشورهای عضو در نظر گرفته شده است، می‏باشد. از جمله می‏توان به حفظ اعلامیه جهانی حقوق بشر، حقوق زنان، حقوق اطفال و کودکان، معیارهای جهانی برخورد با مهاجرت و مهاجران و ... اقدام کرد.

بخش دوم، معیارهای حرفه‏ای

مهم‏ترین معیارهای حاكم برتمامی مراحل و سطوح تهیه و انتشار خبر (هرآنچه بر روی وب‏سایت خبری ندای آگاه قرار می‌گیرد) در پایگاه خبری انبیر، شامل دو معیار حرفه‏ای شامل «معیارهای خبری» و«معیارهای اخلاقی و روش‏های حرفه‌ای» می‌شود.

معیارهای خبری

معیارهای خبری پایگاه خبری انبیر، معیاری غیرقابل تغییر و همچنان خدشه‏دارناپذیر است كه در همه سطوح تولید و انتشار خبر در این آژانس خبری از سوی خبرنگاران، دبیران، سردبیران، مدیران و مدیرعامل رعایت می‌شود. این معیارها شامل هشت اصل «صحت»، «دقت»، «سرعت»، «بی‌طرفی»، «استقلال رسانه»، «عینیت»، «حرفه‏ای» و «جامعیت» هستند.

صحت

صحت خبرهای ندای آگاه به معنای روایت واقعی و دقیق رویدادها، مورد تاكید جدی راستی و درستی و صحت خبر را مقدم بر سرعت انتشار آن می‌داند. در همین راستا خبرهای ندای آگاه تنها پس از اطمینان كامل از صحت آن برمبنای منابع موثق، یا اسناد معتبر از منابع با ارزش خبری ارسال می‌شود.

دقت

رعایت معیارهای حرفه‌ای خبرنویسی از جمله بازتاب و نگارش درست خبر برمبنای روش‌های حرفه‌ای و علمی و همچنان سبک‏های نگارش خبر، ذكر دقیق جزئیات موجود در خبر، روشنی و وضاحت متن خبر و رعایت روش‏ها و آیین نگارش درست به زبان‏هایی‏که نشرات دارد، به‏صورت کل تعریف «دقت» از نگاه پایگاه خبری انبیر و رعایت آن است.

سرعت

ارسال خبرها در سریع‌ترین زمان ممكن پس از رعایت صحت و دقت یكی از اصول خبری حاكم بر سازمان خبری ندای آگاه به‏شمار می‌رود.

بی‌طرفی

بی‌طرفی تلاش برای برابری و غیرجانبدارانه دیدگاه‏های عوامل زیربط وقایع خبری و طرح دیدگاه‏های مختلف افراد، تشكل‌ها و نهادهای قانونی در موضوعات گوناگون، در چارچوب قانون و اصول كلی حاکم بر پایگاه خبری انبیر، از جمله معیارهای خبری مطلوب بر این سازمان خبری است.

استقلال رسانه

حفظ استقلال رسانه و عدم وابستگی به جریان‌ها، تشكل‌ها، احزاب، نهادها، سازمان‌ها و اشخاص دولتی و غیردولتی، از اصول مهم خبری حاكم بر پایگاه خبری انبیر به‏شمار می‌رود. پذیرش دیدگاه‏ها و پیشنهادهای مراجع بیرون از پایگاه خبری انبیر تنها در چارچوب قانون و معیارهای اخلاق حرفه‏ای خواهد بود.

عینیت

از جمله اصول حاکم بر وقایع و رخدادها به عنوان محصول خبری در پایگاه خبری انبیر، در نظرگیری تبیین عینی و آنچه اتفاق افتاده، می‏باشد،که به نام عینیت تذکر یافته است.

حرفه‏ای

خبرها و گزارش‏های ندای آگاه براساس معیارهای حرفه‏ای و مسلکی ژورنالیزم است که این نهاد خبری در راستای حرفه‏گرایی و تقویت این معیارها از هیچ‏گونه تلاشی دریغ نمی‏ورزد.

جامعیت

پایگاه خبری انبیر نسبت به وقایع و خبرها یک دیدگاه فراگیر، جامع و گوناگون به مسائل خبری و طرح دیدگاه‌های مختلف با رویكرد كارشناسانه در چارچوب قانون اساسی و قانون رسانه‏های همگانی، فارغ از ملاحظات قومی، نژادی، زبانی، مذهبی، جغرافیایی و فكری با ملاک قراردادن ارزش‏های انسانی را از اصول خبری حاكم خود می‏داند. معیارهای اخلاقی و روش‌های حرفه‌ای

پاسخگویی

پایگاه خبری انبیر نسبت به خبرهای منتشرشدۀ خود با احساس مسوولیت و تعهد، به مخاطبان اعم از مردم و منابع دریافت خبرها پاسخگو است؛ در این ارتباط به اصول چهارگانه پاسخگویی مانند «بیان»، «توضیح»، «تكذیب» و «اصلاح» به آژانس خبری براساس قانون رسانه‏های همگانی، رعایت كامل معیارهای اخلاقی و درصورت لزوم توضیح و مستندسازی را نیز ارائه خواهد کرد. پایگاه خبری انبیر، پاسخگوی خبرهای رسانه‌های دیگر نیست و الزامی به انتشار، تکذیب، توضیح و اصلاح مربوط به خبرهای دیگر رسانه‌ها ندارد، اما بیانات رسمی در مورد برخی خبرها و شایعات از این اصل مستثناست.

اعتمادسازی

جلب اعتماد مخاطبان اعم از مردم و منابع خبری معیار اصلی و واقعی حاكم بر ندای آگاه است و مواردی مثل اطمینان یافتن از راستی و درستی خبر، تكیه بر منابع مؤثق و با اعتبار خبری، پاسخگویی و احترام به علایق مخاطبان گوناگون از عناصر اساسی و اصلی این اعتمادسازی است. پایگاه خبری انبیر، سخنان كسی را كه قبل از انتشار خبر به نحوی قابل استناد نباشد؛ خود را نسبت به انتشار بخش و یا كل سخنانش، ملزم نمی‏داند و منتشر نمی‏کند و در گفت‌وگوهای اختصاصی، پرسش از مصاحبه‌شونده جهت اخذ تأیید، تکذیب، اصلاح و توضیح پیش از انتشار خبر را از معیارهای اصیل اعتمادسازی با منابع خبری می‏داند.

انتقاد منصفانه

از جمله باورهای اصلی پایگاه خبری انبیر، انتقاد منصفانه می‌باشد. روش كلی انتقاد منصفانه در ندای آگاه، به معنی ایجاد فرصت برابر برای همگان در انتشار درپهلوی خبر (مثبت و منفی) یك موضوع به همراه پیشکش راهكارهای علمی و عملی است كه با هدف آگاهی و اصلاح امور صورت می‌گیرد. ندای آگاه، در صورت انتشار انتقاد، اخذ و انتشار توضیحات طرف مورد انتقاد را از وظایف اصلی خود می‌داند.

توجه به افکارعامه

پایگاه خبری انبیر، توجه به پرسش‌ها و موضوعات مورد علاقه افکارعامه و نیز احترام به احساسات، عقاید و هنجارهای مردم و رعایت حرمت به آنها را در چوکات قانون، رسالت خود می‏داند.

میانه‏روی در انتشار

پایگاه خبری انبیر تلاش می‏کند تا گرایش‌ها و باورهای عقلانی و اعتدال در تمام موضوعات و عرصه‌ها و دوری از حركات و نگاه‏های افراط و تفریط را پالیسی خبری خود می‏داند.

حفظ حقوق شهروندان

پایگاه خبری انبیر، توجه به هرآنچه در قوانین به ویژه قانون اساسی و قانون رسانه‏های همگانی كشور به عنوان حقوق شهروندی یاد می‌شود، از جمله رعایت حریم شخصی، اجتناب از تهمت و افترا و پاسداری از حقوق انسانی افراد را، اساس پالیسی خبری خود می‌داند و تلاش در جهت ترویج و توسعه فرهنگ رعایت حقوق انسانی و شهروندی می‏نماید.

حق دسترسی به اطلاعات

پایگاه خبری انبیر، با توجه حق دسترسی به اطلاعات رسالت خود می‏داند و برچارچوب قانون و موانع بین‏المللی مطبوعات تاكید دارد و محدودیت‏های اطلاع‌رسانی را فقط در چوکات قانون و پالیسی خبری خود و اخلاق حرفه‌ای اعمال می‌كند.

حفظ و ذکر منابع

استفاده از هرگونه مطالب در وب‏سایت پایگاه خبری انبیر با ذكر منابع، حفظ و احترام به مالكیت فکری و معنوی آنان انتشار می‏یابد. درصورتی‏كه پایگاه خبری انبیر تشخیص دهد که خبری حاوی ارزش‏های خبری قابل اعتناست، اما منبع خبر می‌خواهد نامش محفوظ بماند، می‌تواند پس از اطمینان از صحت، عدم مغایرت آن با پالیسی ندای آگاه و ثبت و ضبط مستندسازی، خبر را بدون ذكر نام منبع منتشر كند، بدیهی است در این صورت نام منبع خبر در ندای آگاه محفوظ است و تنها با حكم مراجع رسمی قضایی قابل اعلام به این مراجع خواهد بود.